PL | EN
Ubezpieczenia społeczne w Polsce Drukuj Email

Polski system ubezpieczeń społecznych[1] obejmuje:

  • ubezpieczenie emerytalne,
  • ubezpieczenie rentowe,
  • ubezpieczenie chorobowe,
  • ubezpieczenie wypadkowe.

Ubezpieczonym jest osoba fizyczna, która podlega chociaż jednemu z ubezpieczeń społecznych. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wprowadziła ubezpieczenia obowiązkowe, dobrowolne, a także możliwość kontynuowania ubezpieczeń.

Obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają m.in.: pracownicy, z wyłączeniem prokuratorów, a także członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych, zleceniobiorcy, osoby prowadzące pozarolniczą działalność, duchowni, posłowie i senatorowie pobierający uposażenie, osoby pobierające zasiłek dla bezrobotnych, osoby przebywające na urlopach wychowawczych lub pobierające zasiłek macierzyński.

Osoby objęte obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi mogą, po ustaniu tych ubezpieczeń, kontynuować je dobrowolnie. Kontynuacja ubezpieczeń możliwa jest w przypadku, gdy osoba nie ma innych tytułów do ubezpieczeń społecznych.

Obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu podlegają osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, które są: pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów, członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kołek rolniczych, osobami odbywającymi służbę zastępczą.

Dobrowolnie (na swój wniosek) do ubezpieczenia chorobowego mogą przystąpić osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, m.in.: prowadzące pozarolniczą działalność, wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej.

Obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, np.: pracownicy, zleceniobiorcy, członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych, osoby prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby z nimi współpracujące.

Wysokość składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe są jednolite dla wszystkich ubezpieczonych i wynoszą:

  • 19,52% podstawy wymiaru składki – na ubezpieczenie emerytalne (płatnik składek i ubezpieczony płacą w równych częściach - po 9,76%),
  • 8% podstawy wymiaru składki – na ubezpieczenia rentowe (płatnik składek płaci 6,5% a ubezpieczony płaci1,5 %),
  • 2,45% podstawy wymiaru składki – na ubezpieczenie chorobowe (całość płaci ubezpieczony).

Składka na ubezpieczenie wypadkowe jest zróżnicowania i wynosi od 0,67 do 3,86% podstawy wymiaru składek – w zależności od tego, do jakiej grupy – rodzaju działalności należy płatnik składek według Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD). Całość składki na to ubezpieczenie płaci pracodawca.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) jest w Polsce podstawowym wykonawcą przepisów o ubezpieczeniach społecznych. Zajmuje się między innymi gromadzeniem składek na ubezpieczenia społeczne oraz dystrybucją świadczeń (np. emerytur, rent, zasiłków chorobowych lub macierzyńskich) w wysokości i na zasadach ustalonych w przepisach powszechnie obowiązujących. ZUS jest dysponentem Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który jest państwowym funduszem celowym, został utworzony na mocy prawa w celu realizacji zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych.

UWAGA!

Obywatele UE podlegają ubezpieczeniom społecznym w Polsce na takich samych zasadach jak obywatele polscy.

Ubezpieczenie emerytalne

Ubezpieczenie emerytalne jest to zabezpieczenie dochodu po zakończeniu kariery zawodowej i osiągnięciu wieku emerytalnego. Pieniądze na przyszłe emerytury gromadzone są z comiesięcznych składek od wynagrodzeń.

Z dniem 1 stycznia 1999 r. weszła w życie reforma systemu emerytalnego, w wyniku której powstał w Polsce trójfilarowy system:
I filar zarządzany jest przez instytucję publiczną – Zakład Ubezpieczeń Społecznych,
II filar zarządzany jest przez prywatne instytucje otwarte fundusze emerytalne (OFE). Otwarty Fundusz Emerytalny jest osobą prawną, której celem jest gromadzenie środków pieniężnych pochodzących ze składek ubezpieczonych i inwestowanie ich na rynku finansowym. Środki te przeznaczone są na wypłatę emerytur dla członków Funduszu po osiągnięciu przez nich wieku emerytalnego.
III filar dobrowolny, mający zapewnić ponadstandardowe świadczenie za dodatkową składkę to pracownicze programy emerytalne (PPE) oraz indywidualne konta emerytalne (IKE).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych odprowadza do wybranego przez ubezpieczonego otwartego funduszu emerytalnego część składki na ubezpieczenie emerytalne wynoszącą:

  • 2,8% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne należnej za okres
    od dnia 1 stycznia 2013 r. do dnia 31 grudnia 2013 r.
  • 3,1% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne należnej za okres
    od dnia 1 stycznia 2014 r. do dnia 31 grudnia 2014 r.
  • 3,3% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne należnej za okres
    od dnia 1 stycznia 2015 r. do dnia 31 grudnia 2016 r.
  • 3,5% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne należnej za okres
    od dnia 1 stycznia 2017 r.

W ramach konta ubezpieczonego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych funkcjonuje subkonto, na którym ewidencjonuje się informacje o zwaloryzowanej wysokości wpłaconych składek na II filar pochodzących z części składki nieprzekazywanej obecnie do OFE, wraz z wyegzekwowanymi od tych składek odsetkami za zwłokę. Podział składki na fundusz emerytalny będący w dyspozycji ZUS oraz na otwarty fundusz emerytalny jest obowiązkowy dla ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1968 r. Ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r. mogli przystąpić do wybranego OFE do 31 grudnia 1999 r. Natomiast urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. nie mogli i nie mogą przystąpić do OFE, cała ich składka przekazywana jest do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Składka emerytalna finansowana jest w równych częściach zarówno przez pracodawcę jak i ubezpieczonego, z tym że składka wpłacana do Otwartego Funduszu Emerytalnego pochodzi w całości, z części opłacanej przez ubezpieczonego. Odpowiedzialny za odprowadzenie do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych składki jest pracodawca.

System emerytalny oparty jest na ścisłym powiązaniu wysokości świadczenia z wysokością realnie opłacanej składki. Podstawę obliczenia emerytury stanowi kwota (suma) składek na ubezpieczenie emerytalne.

Emerytura przysługuje kobietom, które mają co najmniej 60 lat i mężczyznom, którzy mają co najmniej 65 lat. Nie jest określony minimalny okres ubezpieczenia wymagany do tego, by emerytura została przyznana. Obecnie w Polsce trwa okres przejściowy, w trakcie którego wiek emerytalny będzie wydłużany z poziomu 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn do poziomu 67 lat dla obu płci.

Moment przejścia na emeryturę będzie więc indywidualną decyzją każdego ubezpieczonego, który przekroczył wymagane minimum wieku – niezależnie od tego, czy będzie to kobieta, czy mężczyzna.

Decyzję o przyznaniu emerytury wydają organy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych właściwe ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie. Postępowanie o przyznanie emerytury rozpoczyna się po złożeniu wniosku przez zainteresowanego.

W przypadku obywateli zamieszkałych na terenie innego państwa wchodzącego w skład Unii Europejskiej, jak również w przypadku osób zamieszkałych poza granicą Unii, z którymi łączy Polskę umowa międzynarodowa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, obowiązki z zakresu przyznawania emerytury wypełnia Departament Rent Zagranicznych Centrali Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i/lub jednostki organizacyjne ZUS wyznaczone przez Prezesa ZUS. Analogiczna zasada dotyczy osób, którym przy ustalaniu prawa i wysokości emerytury uwzględniono okresy ubezpieczenia przebytego za granicą, jeśli tak stanowią umowy międzynarodowe.

Ubezpieczenie rentowe

Ubezpieczenie rentowe gwarantuje świadczenia pieniężne w przypadku utraty dochodów pieniężnych, związanych z wystąpieniem inwalidztwa (niezdolności do pracy) lub śmierci żywiciela rodziny. W takiej sytuacji osoby opłacające składki na ubezpieczenie rentowe otrzymują rentę z tytułu niezdolności do pracy, która zastępuje im utracone wynagrodzenie lub dochód, a w przypadku śmierci ubezpieczonego żywiciela rodziny, członkom jego rodziny wypłacana jest renta rodzinna.

Składka na ubezpieczenie rentowe wynosi 8 % podstawy wymiaru składki, przy czym 6,5% pochodzi ze środków pracodawcy, a 1,5% ze środków pracownika.

1. Renta z tytułu niezdolności do pracy

Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia łącznie następujące warunki:

  • jest niezdolny do pracy,
  • ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy,
  • niezdolność do pracy powstała w okresach ściśle określonych w ustawie.

Niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Osoba całkowicie niezdolna do pracy to taka, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Osoba częściowo niezdolna do pracy to taka, która utraciła w znacznym stopniu zdolność do wykonywania pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.

Niezdolność do pracy i jej stopień stwierdza lekarz-orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako I instancja orzecznicza. Od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, osobie zainteresowanej przysługuje prawo wniesienia sprzeciwu do Komisji Lekarskiej ZUS – jako II instancji orzeczniczej.

2. Renta rodzinna

Renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny (dzieciom, wdowie, wdowcowi, rodzicom) osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Przy ocenie prawa do renty rodzinnej przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.

3. Renta szkoleniowa

Renta szkoleniowa przysługuje osobie spełniającej warunki do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, w stosunku do której orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie. Przyznawana jest na okres 6 miesięcy. Okres ten może być skracany lub wydłużany maksymalnie do 30 miesięcy. Wysokość renty szkoleniowej wynosi 75% podstawy wymiaru, a gdy niezdolność do pracy jest skutkiem wypadku przy pracy lub choroby zawodowej – 100% podstawy jej wymiaru.

Ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

Ubezpieczeniem z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych objęci są, między innymi, pracownicy, osoby wykonujące umowę zlecenia oraz osoby prowadzące działalność gospodarczą.

Świadczenia z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej przysługują osobie objętej ubezpieczeniem z tego tytułu. Są to:

  • zasiłek chorobowy - dla ubezpieczonego, którego niezdolność do pracy spowodowana została wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową,
  • świadczenie rehabilitacyjne - wypłacane po wyczerpaniu zasiłku chorobowego, jeżeli ubezpieczony jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja rokują odzyskanie zdolności do pracy,
  • zasiłek wyrównawczy - dla ubezpieczonego będącego pracownikiem, którego wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu,
  • jednorazowe odszkodowanie - dla ubezpieczonego, który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu lub dla członków rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty,
  • renta z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej - dla ubezpieczonego, który stał się niezdolny do pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej,
  • renta szkoleniowa - dla ubezpieczonego, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy
    w dotychczasowym zawodzie spowodowaną wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową,
  • renta rodzinna - dla członków rodziny zmarłego ubezpieczonego lub uprawnionego do renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz dodatek do renty rodzinnej - dla sieroty zupełnej,
  • dodatek pielęgnacyjny - dla osoby uprawnionej do renty, uznanej za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub która ukończyła 75 lat,
  • pokrycie kosztów leczenia - z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych oraz zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, w zakresie określonym ustawą.

Składka na ubezpieczenie wypadkowe jest zróżnicowana i wynosi od 0,67% do 83,86% podstawy wymiaru składek. Całość składki na ubezpieczenie wypadkowe płaci pracodawca.

Ubezpieczenie społeczne w razie choroby i macierzyństwa

Obowiązkowemu ubezpieczeniu w razie choroby i macierzyństwa podlegają głównie pracownicy.Osoby objęte obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, które, między innymi: wykonują pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, prowadzą pozarolniczą działalność (działalność gospodarczą, twórcy, artyści, osoby wykonujące wolne zawody) mogą również ubezpieczyć się, dobrowolnie, na wypadek choroby i macierzyństwa.

Wysokość składki na ubezpieczenie w razie choroby i macierzyństwa wynosi 2,45 % podstawy wymiaru składki. Składka jest pokrywana ze środków ubezpieczonego.

Z tytułu ubezpieczenia w razie choroby i macierzyństwa wypłaca się następujące świadczenia:

  • zasiłek chorobowy

Zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który zachorował w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Co do zasady, prawo do zasiłku chorobowego przysługuje po upływie tzw. okresu wyczekiwania. Osoba, która podlega obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu, nabywa prawo do zasiłku chorobowego po upływie 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego. Osoba podlegająca temu ubezpieczeniu dobrowolnie, nabywa je po upływie 90 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego.

Zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu w wysokości 80 % podstawy wymiaru składki, a za okres pobytu w szpitalu- w wysokości 70% podstawy wymiaru składki.

Jeżeli niezdolność do pracy powstała wskutek wypadku w drodze do pracy lub z pracy przypada w okresie ciąży, albo dotyczy dawców tkanek, komórek czy narządów to zasiłek chorobowy wypłacany jest w wysokości 100 % podstawy wymiaru.

  • świadczenie rehabilitacyjne

Świadczenie rehabilitacyjne jest przyznawane ubezpieczonemu, który wyczerpał prawo do pobierania zasiłku chorobowego, ale w dalszym ciągu jest niezdolny do pracy a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy. Świadczenie to przysługuje na okres niezbędny do przywrócenia zdolności do pracy, nie dłużej jednak niż przez 12 miesięcy.

  • zasiłek wyrównawczy

Zasiłek wyrównawczy przysługuje jedynie ubezpieczonym, którzy są pracownikami. Zasiłek ten uzyskują pracownicy, których wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek poddania się rehabilitacji zawodowej lub, ze względu na stan zdrowia, zostali przesunięci na inne stanowisko pracy.

  • zasiłek macierzyński

Zasiłek macierzyński przysługuje ubezpieczonej, która w okresie ubezpieczenia chorobowego albo w okresie urlopu wychowawczego:

  • urodziła dziecko,
  • przyjęła na wychowanie dziecko w wieku do 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego – do 10 roku życia i wystąpiła do sądu opiekuńczego w sprawie jego przysposobienia,
  • przyjęła na wychowanie w ramach rodziny zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej niespokrewnionej z dzieckiem, dziecko w wieku do 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego- do 10 roku życia.

Przepisy dotyczące prawa do zasiłku macierzyńskiego w przypadku przyjęcia dziecka na wychowanie, stosuje się również do ubezpieczonego.

Zasiłek macierzyński wypłacany jest przez okres urlopu macierzyńskiego - przez 20 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka (ewentualnie dłużej, w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie – od 31 do maksymalnie 37 tygodni) oraz przez okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego.

Zasiłek macierzyński przysługuje również ubezpieczonemu-ojcu dziecka przez okres 2 tygodni jako okres urlopu macierzyńskiego przysługującego pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko.

Wysokość zasiłku macierzyńskiego wynosi 100% podstawy wymiaru zasiłku. Podstawę wymiaru zasiłku stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za okres 12 miesięcy poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku
Od zasiłku macierzyńskiego nalicza się składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (składki te finansuje budżet państwa).

  • zasiłek opiekuńczy

Zasiłek opiekuńczy przysługuje ubezpieczonemu, który jest zwolniony od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad:

  • zdrowym dzieckiem w wieku do lat 8. w przypadku: nieprzewidzianego zamknięcia żłobka, przedszkola lub szkoły, do których uczęszcza dziecko; porodu lub choroby małżonka stale opiekującego się dzieckiem, jeżeli poród lub choroba uniemożliwia temu małżonkowi sprawowanie opieki; pobytu małżonka stale opiekującego się dzieckiem w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej,
  • chorym dzieckiem w wieku do lat 14,
  • innym chorym członkiem rodziny (za innego członka rodziny uważa się małżonka, rodziców, teściów, dziadków, wnuki, rodzeństwo oraz dzieci w wieku ponad 14 lat) - pod warunkiem, że pozostają oni z osobą sprawującą opiekę we wspólnym gospodarstwie domowym.

Prawo do zasiłku przysługuje na równi matce i ojcu dziecka, a zasiłek wypłaca się tylko jednemu z rodziców, temu, który wystąpi z wnioskiem o jego wypłatę za dany okres.

Zasiłek opiekuńczy przysługuje przez okres zwolnienia od pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki:

  • nie dłużej jednak niż przez 60 dni w roku kalendarzowym, jeżeli opieka sprawowana jest nad zdrowym dzieckiem do ukończenia 8 lat lub chorym dzieckiem do lat 14;
  • nie dłużej niż przez 14 dni w roku jeżeli opieka jest sprawowana nad chorym dzieckiem, które skończyło 14 lat lub nad innym chorym członkiem rodziny.

Zasiłek wypłacany jest w wysokości 80% podstawy wymiaru zasiłku.

Organami uprawnionymi do ustalania prawa do świadczenia, badania i oceniania przedłożonych dokumentów są wyłącznie organy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych właściwe ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie.

Informacji na temat uwzględniania okresów ubezpieczenia przebytego za granicą dla celów przyznania świadczeń emerytalno – rentowych podlegających koordynacji wspólnotowej udziela jako instytucja łącznikowa Departament Rent Zagranicznych Centrali ZUS
ul. Szamocka 3, 5, 01-748 Warszawa, tel.: + 48 022 538 33 01, fax: + 48 022 827 40 09, e-mail: Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć. .

Więcej informacji:

http://www.zus.pl – Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zakładka Baza wiedzy/Ubezpieczenia,

www.mpips.gov.pl – Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej,

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych – Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.1585 ze zm.,

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.

  1. [1] Regulacje prawne na temat systemu ubezpieczeń społecznych w Polsce zawiera ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.1585 ze zm.)
 

Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy © 2011-2014 | Logowanie dla kadry EURES